สันโดษของปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง

อ.ดร.สิริกร อมฤตวาริน

มุมมองหนึ่งของปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงเน้นความพอเพียงจนถึงระดับสันโดษ สันโดษ แปลว่า ยินดี พอใจ อิ่มใจ สุขใจ กับของของตน จึงมีความหมายที่ครอบคลุมถึงการรู้จักพอ รู้จักประมาณตน  ความสันโดษเป็นมงคลข้อที่ 24 ในมงคล 38 ประการ โดยพุทธศาสนาชี้ว่ามงคลเป็นเหตุแห่งความสุข ความก้าวหน้าในการดำเนินชีวิต  ความสุขอันเกิดจากความสันโดษนั้น เราไม่ต้องแสวงหาอะไรนอกตัวเรา ไม่ต้องทำอะไรพิเศษไปกว่าสิ่งที่เราทำทุกวันนี้ ทุกสิ่งทุกอย่างเหมือนเดิม เราเพียงแต่เปิดใจให้กว้าง ยอมรับความจริงตามธรรมชาติ ด้วยจิตใจที่เป็นธรรม แล้วยินดีพอใจในสิ่งที่มี ที่เป็น ที่หามาได้ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต รู้จักคิดดี คิดถูก  และการตีความสันโดษอย่างถูกต้องจะนำไปสู่ความสุขแท้ ซึ่งไม่เท่ากันกับ การพอใจอยู่คนเดียว  (ปวิวิตตะ) ไม่เรียกสันโดษ  หรือส่วนการไม่ทำอะไร  (โกสัชชะ) พระพุทธเจ้าไม่ได้สอนให้คนเกียจคร้านท้อถอย ไม่ขยันหมั่นเพียรในการทำหน้าที่การงาน ซึ่งเป็นอุปสรรคขวางกั้นความเจริญ ดังนั้น ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงย่อมมุ่งไปสู่ความสุขแท้คือ ความสุขสันโดษนั่นเอง

หากแต่ผู้สอนปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงต่างพากันตีความสันโดษกันอย่างผิดๆ จึงทำให้ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงถูกสอนให้ปฏิบัติตนพอมีพอกิน จึงทำให้ประชาชนส่วนหนึ่งรู้สึกว่าคล้ายกับประหยัดมัธยัสถ์ จึงได้หันออกไปจากการประพฤติตามปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ดังนั้นหากต้องการส่งเสริมปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงให้เป็นปรัญาจริยะแล้ว ต้องส่งเสริมให้เดินตามแนวทางความสันโดษ เพื่อจะได้พบความสุขแท้ของมนุษย์ แล้วเขาจะได้มีเวลาไปแสวงหาทางศาสนาได้เพิ่มขึ้น โดยไม่ทุกข์ไปกับโลกที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว ความสันโดษจะทำให้เขามีความสุขภายใน และดำรงชีวิตได้ด้วยความปกติและเป็นสุข

จากมุมมองนี้ สามารถวิเคราะห์ประเด็นได้ว่า ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมีปลายทางที่ความสันโดษ  ทั้งนี้ ย่อมสอดคล้องกับปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงที่ประสานแนวคิดปรัชญาหลังนวยุคสายกลางมาเป็นแนวทางการประพฤติก็เพื่อมุ่งสู่ความสุขแท้ด้วยการพัฒนาคุณภาพชีวิต ความสันโดษย่อมเป็นคุณภาพชีวิตอย่างหนึ่งที่มนุษย์แสวงหา และเป็นความสุขภายในใจตนซึ่งยอมรับว่าเป็นคุณธรรมที่ดีอย่างหนึ่ง กระนั้นก็เชื่อว่าปรัชญาหลังนวยุคได้เปิดกว้างต่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตในรูปแบบต่างๆ ที่มากไปกว่านี้ เพรามนุษย์มีพลัง มีศักยภาพภายในตนเองทีประมาณมิได้ ดังนั้น หากปิดกั้นแล้วสร้างหนทางเพียงสายเดียว ย่อมทำให้อึดอัดคับข้องใจ ดังเช่นที่ปรัชญานวยุคได้มุ่งสร้างมาก่อน การเน้นให้สันโดษจึงอยู่เหมือนอยู่ระหว่างเขาวัว 2 ข้าง (between the horn) คือ สันโดษตามความเป็นจริง หรือ สันโดษอย่างอุดมคติ ซึ่งนักการศาสนาทั้งหลายต่างส่งเสริมสันโดษตามอุดมคติ เช่น การอยู่บ้านหลังเล็กๆ การปลูกพืชผักกินเอง การกินแต่น้อย การลงมือทำเองไม่ต้องใช้เครื่องทุนแรงและสิ่งอำนวยความสะดวกสมัยใหม่ ซึ่งมองได้ว่าเป็นการขาดความเมตตาต่อตนเอง  การที่ผู้ถือสันโดษตามอุดมคติเช่นนี้เขาย่อมใช้ชีวิตที่เกินกว่าความพอดีความพอประมาณของสังคมสมัยใหม่ เขาย่อมเป็นผู้ถูกโลกละทิ้งไว้ข้างหลัง คนเช่นนี้ย่อมไม่อาจชี้แนะชี้นำมนุษย์โลกที่วิ่งวุ่นแสวงหาสิ่งต่างๆ ด้วยเชื่อในลัทธิบริโภคนิยมได้เพราะมีความแตกต่างกันมากเกินไป

อย่างไรก็ตาม หากยอมรับเหตุผลในส่วนของความสันโดษตามความเป็นจริง คือ ยินยินดีตามมี ยินดีตามได้ ยินดีตามควร เมื่อเราเข้าใจกฎแห่งกรรม ยอมรับกฎแห่งกรรมด้วยปัญญารู้คิดแล้ว เราก็ย่อมจะเกิดความพอใจในสิ่งที่มีอยู่ เป็นอยู่ตามฐานะของตนในปัจจุบัน ยอมรับว่าสิ่งที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบันสมบูรณ์แล้วด้วยเหตุผล เมื่อเราแสวงหาสิ่งที่ต้องการด้วยความตั้งใจ ความพยายามอย่างดีที่สุดตามกำลังตนแล้ว เราต้องยอมรับผลที่ได้เพราะเราก็ได้อาศัยผลของกรรมอันได้แก่การกระทำทั้งในชาติก่อนๆ และชาตินี้ เช่น ความขยันหมั่นเพียร ความมานะอดทน ความสามารถ กำลังกาย กำลังใจ กำลังสติปัญญาเต็มที่แล้ว ย่อมเกิดเป็นผล  สิ่งที่ได้มันก็พอดีๆ กับการกระทำของตนเองทั้งนั้น ซึ่งปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงที่หนุนด้วยปรัชญาหลังนวยุคสนับสนุนแนวทางการพัฒนาคุณภาพชีวิตเช่นนี้ มนุษย์มีสิทธิที่จะแสวงหาระดับคุณภาพของความสุขให้มากขึ้นไปเรื่อยๆ โดยมีความสุขในปัจจุบันเป็นฐานรองรับ เขาอาจมุ่งไปสู่ความสงบสันโดษ ไม่ยึดติดในวัตถุ หรือมุ่งไปข้างหน้าในการพัฒนาความสุขจากการมีทรัพย์สินเพื่อการเลี้ยงชีพ มีสิ่งอำนวยความสะดวก มีเงินส่งเสียลูกหลานให้เรียนสูงๆ สิ่งเหล่านี้หากดำเนินไปด้วยความเมตตา ย่อมทำให้มนุษย์ได้พบกับความสุขแท้ คือความสุขบนความสุขของผู้อื่น

ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงได้เปิดกว้างต่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตของมนุษย์โดยเพียงกำกับให้กระทำด้วยความพอประมาณ มีเหตุมีผลและมีภูมิคุ้มกัน มิให้ตกไปอยู่ในฝ่ายแสวงหาความสุขไม่แท้  ความสันโดษย่อมนำไปสู่ความสุขแท้ด้วยประการหนึ่ง ซึ่งผู้เชื่อในปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงพึงสนใจศึกษาและนำส่วนดีเข้ามาประยุกต์ใช้เพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตให้ดีขึ้นไปเรื่อยๆ ด้วยพลังแห่งการแสวงหาอันเป็นพลังกระทำการสำคัญของมนุษย์ซึ่งปรัชญาหลังนวยุคชี้ชวนให้ใช้เพื่อแสวงหาระดับคุณภาพของความสุขที่ดีไปเรื่อยๆ อย่างไม่หยุดยั้ง

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s