ค้นหาความหมายในเรื่องปรัมปรา (158)

เมื่อโอรสเจ้าแม่ครีทเป็นโอรสเจ้าพ่อกรีก

การนับถือเจ้าแม่ธรณีในฐานะองค์อุปถัมภ์ความอุดมสมบูรณ์คู่กับการนับถือโอรสเจ้าแม่ในฐานะผู้สอนวิธีปลูกต้นองุ่นและวิธีทำเหล้าองุ่นด้วยการหมัก ได้ข้ามน้ำข้ามทะเลไปสู่เกาะแก่งต่างๆทั่วทะเลรอบแผ่นดินกรีซและเข้าสู่ผืนแผ่นดินใหญ่กรีซกระจายไปทั่วอย่างรวดเร็วก่อนที่ชาวกรีกอารยันจะเอาศาสนาอารยันแห่งดวงอาทิตย์เข้าไปปลูกฝัง ในที่สุดชาวกรีกเผ่าอารยันก็อดไม่ได้ที่จะดูดซับทั้งเจ้าแม่และโอรสเข้าไปอย่างให้เกียรติสูงสุด คือให้เจ้าแม่เป็นมเหสีของเทวราชซูสของตนโดยมีนามว่าพระราชินีเฮียร์เรอแห่งสวรรค์อลีมเผิสและหาทางให้โอรสเจ้าแม่แทรกเข้ามีตำแหน่งเป็นโอรสของซูสอย่างแนบเนียน ในนามของดายเออนายเสิส, แบคเขิส และอีกหลายๆนามอันทรงเกียรติ

เทพบุตรดายเออนายเสิส (Dionysus) เป็นโอรสของเทวราชซูสกับจันทรเทวี ชาวกรีกใช้หลายนามสำหรับเรียกเจ้าแม่แห่งดวงจันทร์ เช่น อาร์เทอเมิส (Artemis)  เซมเมอลิ (Semele)  เสอลีนิ (Selene)  ทายเออนิ (Thyone)  เดออานนิ(Dione)  อายโอว์ (Io)  เดอมีเทอร์ (Demeter)  เผอร์เซฟเฝอนิ (Persephone)  เพอร์เสอแฟทเถอ (Persephatta)  ลีธิ (Lethe) ซึ่งมีประวัติเหลื่อมล้ำกัน ยากที่จะตระหวัดเข้าเป็นชีวประวัติของบุคคลเดียวได้ แต่ทุกนามมีประวัติวร่วมกันตรงที่ล้วนแต่เป็นมารดาของเทพบุตรดายเออนายเสิสโดยมีเทวราชซูสเป็นพระบิดาและเฮียร์เรอเป็นพระมารดาอุปถัมภ์

เรามาสืบดูประวัติของเทวีเซมเมอเลอเป็นตัวอย่าง เพราะตื่นเต้นดี ส่วนประวัติของเทวีอื่นๆนั้น เอาไว้ค่อยค้นหามาเล่าในที่อันควรต่อไป เทวีเซมเมอลิเป็นธิดาของกษัตริย์แคดเมิส (Cadmus) แห่งธีบส์กับอสุรีเหอร์โมว์เนีย (Harmonia) เธอแตกเนื้อสาวอย่างสวยรวยเสน่ห์อย่างยิ่งจนเทวราชซูสอดพระทัยไม่ไหว ต้องยอมถ่อมองค์ลงเป็นมนุษย์เดินดินในร่างของหนุ่มรูปหล่อขอความรักจากเธอ จนแล้วจนรอดเธอก็ไม่ยอมเอออวยด้วย จะใช้อำนาจเทพบังคับก็ใช่ที่ ไม่สมเกียรติและไม่ภาคภูมิใจ ในที่สุดก็ชนะใจเธอด้วยคำมั่นสัญญาในลักษณะของสาบานต่อแม่น้ำสทิกซ์ที่คั่นระหว่างโลกกับบาดาลซึ่งถือว่าไม่มีใครกล้าผิดสาบานไม่ว่าเทพชั้นไหนหรือมนุษย์รูปใด เพราะจะเป็นเหตุให้สูญเสียตำแหน่งทุกอย่าง ครั้นเธอตั้งครรภ์ความก็แตกรู้ไปเข้าหูเทวราชินี ซึ่งก็อย่างที่รู้ๆกันอยู่ ทรงหึงและวางแผนแก้ลำอย่างไม่ละลดและพระทัยเยือกเย็นซึ่งแต่ละแผนการไม่ซ้ำแบบกัน ครั้งนี้ทรงปลอมองค์เป็นสตรีทรงศักดิ์มากด้วยประสบการณ์และความรอบรู้ ใจดีและหวังดี เสแสร้งแสดงความยินดีด้วยที่ได้สามีเป็นถึงองค์เทวราช แล้วก็ทรงถือโอกาสยุแหย่ให้อยากได้เห็นองค์จริงของเทวราชเมื่อเข้ามาหาบนเตียงนอน เจ้าหญิงเซมเมอลิอดปลื้มในพระทัยในคำเยินยอปอปั้นและชักชวนให้ไขว้เขวไม่ได้ ถึงกับเคลิบเคลิ้มในความยิ่งใหญ่ของตนเองซึ่งหาเฉลียวใจไม่ว่าอาจจะเกินตัว ที่สุดก็เข้าทางหลงเชื่อคำยุแหย่ของไก่แก่แม่ปลาช่อนที่เสี้ยมสอนว่าทำไมไม่ขอให้พระสวามีแสดงองค์อย่างรุ่งโรจน์ยิ่งใหญ่ให้ได้เห็นประจักษ์สักครั้งหนึ่งเป็นขวัญตา เทวราชซูสไม่ทรงเห็นด้วย เพราะรู้ว่าเธออ่อนหัดเกินไปที่จะตระหนักถึงผลเสีย ทรงเกลี้ยกล่อมให้เธอเลิกล้มความคิดสักเท่าใดก็ไม่ได้ผล เธอกลับทวงสิทธิคำสาบานต่อแม่น้ำสทิกซ์ ครั้นทนการเซ้าซี้ออดอ้อนไม่ไหวจึงได้ยอมโปรดให้ตามใจเธอซึ่งไม่น่าเลย เพราะรู้ทั้งรู้ว่าอะไรจะเกิดขึ้น ครั้นเอาจริงเข้าก็กลายเป็นฟ้าผ่าเปรี้ยงปร้างเผาผลาญทุกสิ่งโดยรอบ ร่างพระนางเซมเมอลิถูกเผาเป็นจุลไปต่อหน้าในชั่วพริบตา เทวราชทรงช่วยได้แต่เพียงพระโอรสในครรภ์ โดยทรงชิงเอามาเก็บรักษาไว้ในสะโพกของพระองค์เองเพื่อให้หล่อเลี้ยงชีวิตไปจนครบกำหนดคลอด จึงฝากฝังให้เทพเฮอร์มิส (Hermes) จัดการดูแล การได้เติบโตด้วยสายโลหิตของเทวราช ทำให้ดายเออนายเสิสมีชีวิตอมตะกลายเป็นเทพไปโดยอัตโนมัติ จึงนับเป็นอานิสงค์จากการผิดพลาดของมารดาของดายเออนายเสิสเอง ซึ่งภายหลังดายเออนายเสิสจะตอบแทนโดยพาเธอออกจากนรกขุมเฮดิส นำขึ้นเฝ้าเทวราชซึ่งก็ได้ประทานพรให้เป็นเทวีอมตะแห่งดวงจันทร์เรื่อยมา

เทพเฮอร์มิสเป็นเทพสื่อสาร ไม่อยู่กับที่ ไม่อาจจะเลี้ยงดูเทพบุตรองค์น้อยได้ตลอดรอดฝั่ง จึงนำไปมอบหมายให้อายโนว์ (Ino) น้องสาวชของเซมเมอลิซึ่งเป็นราชินีองค์หลังของกษัตริย์แอธเธอเมิส (Athamas) แห่งนครรัฐออร์เขอมีเนิส (Orchomenus) แห่งแคว้นเบอโอว์เทียบนฝั่งของช่องแคบเยอบีเออ (Euboea) รับไปเลี้ยงดู โดยกำชับให้แต่งตัวเป็นเด็กผู้หญิงเพื่อตบตาเทวราชินีเฮียร์เรอ แต่ก็ไม่อาจรอดพ้นสายตาไปได้ ต้องให้เทพเฮอร์มิสรีบพาหนีไปและแปลงร่างให้เป็นแกะ มอบหมายให้นางลำธารแห่งภูเขานายเสอ (Nisa) ช่วยเลี้ยงดู พวกเธอพาร่างแกะของดายเออนายเสิสไปเลี้ยงในถ้ำไม่ยอมให้ออกพ้นปากถ้ำเป็นอันขาด เพราะพระเนตรของพระนางเฮียร์เรอสามารถกวาดจากท้องฟ้าได้กว้างไกลรอบด้าน แต่ก็รอดพ้นไปได้จนเติบใหญ่เป็นหนุ่ม จึงให้กลับร่างเป็นชายหนุ่มรูปหล่อเยื้องกรายออกจากถ้ำ นางลำธารที่ได้ช่วยกันดูแลเลี้ยงดูเหล่านั้นได้รับบำเหน็จความชอบจากเทวราชให้ขึ้นไปดูแลดาวกลุ่มเนอซีดิส (Nyseides)

หนุ่มดายเออนายเสิสพอก้าวออกจากถ้ำเท่านั้น เฮียร์เรอก็จับยาม 3 ตารู้ทันที จึงสาปให้เป็นหนุ่มขี้เมา แต่ก็เป็นอมตะอยู่ยงคงกะพันไม่มีใครทำลายได้ ตุหรัดตุเหร่ไปพบชาวบ้านก็สอนให้ปลูกองุ่นและทำเหล้าองุ่น พวกเขาดื่มแล้วชอบใจบอกต่อๆกันไปและเลือกเหล้าองุ่นรสดีถวายพระองค์เป็นประจำ นอกจากนั้นยังแนะนำให้พัฒนาชีวิตสร้างสังคมอารยะขึ้นในทุกแห่งที่ไปถึง จึงปรากฏว่าการนับถือเทพดายเออนายเสิสเป็นที่นิยมทั่วใปในทุกแห่งที่มีชาวกรีกอาศัยอยู่ ภายหลังชาวโรมันก็รับเอาไปนับถืออย่างแพร่หลายเช่นกัน กองทัพของพระเจ้าแอลเลิกแซนเดอร์นำเอาไปเผยแพร่จนถึงอินเดีย

เมื่อได้รับการยกย่องขึ้นเป็นเทพเจ้าแห่งสภาอลีมเผิสแล้ว ดายเออนายเสิสก็วางองค์เหมือนมนุษย์ที่มาจากพื้นเพต่ำและได้ดำรงตำแหน่งสูง เป็นตัวอย่างของจิตใจสะเทิ้นเทพสะเทิ้นมนุษย์ น้ำพระทัยซีกหนึ่งติดดิน ทรงเข้าใจความต้องการและความเดือดร้อนของมนุษย์ ทรงอยากจะสอนทุกคนให้ได้พัฒนาความเป็นอยู่ให้ดีขึ้น ทรงอยากให้ทุกคนมีความสุขปราศจากทุกข์ จึงทรงเพียรสละเวลาไปสอนให้ทุกแห่งรู้จักทำเหล้าองุ่นเพื่อบำรุงสุขภาพและความบันเทิงในจิตใจ (ตามคติตะวันตก) ทรงสอนให้รู้จักทำการเกษตรเสริมการล่าสัตว์และหาผักผลไม้ป่า ทรงสอนให้รู้จักใช้สมุนไพรรักษาโรค ฯลฯ แต่ขณะเดียวกันน้ำพระทัยอีกซีกหนึ่งยังแสดงความภูมิใจและเห่อตำแหน่งและฐานะของความเป็นมนุษย์เหนือมนุษย์ของพระองค์ ดังนั้นเมื่อทำบุญคุณแล้วก็ทรงทวงบุญคุณ ต้องมีการยกย่องสรรเสริญ มีการจัดสมโภชกันอย่างมโหฬาร ใครให้เกียรติยกย่องก็ทรงพอพระทัย ใครไม่ยกย่องยอมรับความโชคดีของพระองค์ก็จะถูกกระทำด้วยความเคียดแค้นเกินเหตุ

โอรสเจ้าแม่กลายเป็นเทพบุตรดายเออนายเสิส เป็นเทพที่ไม่ใช้พระเดช มีแต่พระคุณที่บันดาลความสุขสนุกสนานสำราญอารมณ์และให้ความหวังสูงสุดแก่ทุกคน ไว้ใจได้ เชื่อใจได้ว่าจะไม่ผิดหวัง นับถือไว้มีแต่ได้ไม่มีเสีย จึงเป็นเทพที่ได้รับความนิยมชมชื่นอย่างกว้างขวางตั้งแต่เป็นโอรสเจ้าแม่ของชาวพื้นเมืองเดิมเผอแลสเจียน ชาวกรีกอารยันทุกเผ่ารับมาต่อยอด และถ่ายทอดต่อให้ชาวโรมัน เป็นเทพองค์เดียวที่ชาวโรมันเทียบพระนามละตินให้คือแบคเขิส (Bacchus) และชาวกรีกก็รับนามละตินมาแผลงเห็นภาษาของตนว่า Bacchos

โดยที่เป็นเทพประชานิยมสูง จึงมีปรัมปราคู่ขนานกันหลายกระแสตั้งแต่เกิดจนเสด็จขึ้นสวรรค์ ที่ใดมีวิหารหรือศูนย์เผยแผ่ความมีพระทัยดีของเทพองค์นี้ ก็มักจะมีปรัมปราเฉพาะถิ่นต่อเติมต่อยอดจากปรัมปรากลางที่มีอยู่ก่อน ทำให้ความเชื่อ การปฏิบัติและพิธีกรรมที่เกี่ยวกับดายเออนายเสิสเปิดเสรีอย่างเต็มที่กว่าของเทพใดๆ จนบางทียากที่จะสรุปได้ว่าจริงๆควรเป็นอย่างไร แต่ก็ไม่เป็นไร ไม่ใช่เรื่องสำคัญ ทุกคนที่มีศรัทธาย่อมมีความพอใจที่เห็นว่าเทพของตนได้รับเกียรติ อย่างน้อยก็เห็นพ้องต้องกันในประเด็นที่ว่า ความเป็นครึ่งเทพครึ่งมนุษย์ คือเป็นโอรสของเทพซูส ส่วนการอุ้มท้อง การเกิด การเติบโต โดยเฉพาะอย่างยิ่งการให้บริการมวลมนุษย์นั้น มีปรัมปราหลากหลายมาก แล้วแต่ว่าเป็นปรัมปราของถิ่นใด ในสมัยสร้างปรัมปราไม่มีใครอยากรู้ว่าทำไมเรื่องเดียวกันจึงมีรายละเอียดขัดแย้งกันได้

ทั้งเซมเมอลิและดายเออนายเสิสเป็นศัพท์แปลกในภาษากรีก และน่าจะเป็นภาษาของชาวฟรีเจียมากที่สุด เนื่องจากดินแดนฟรีเจียอยู่กลางเอเชียไมเนอร์ห่างจากชายฝั่งทะเล ไม่สู้มีการติดต่อกับโลกภายนอก คนสมัยนั้นจึงถือว่าเป็นดินแดนลึกลับ ให้คุณแต่ก็น่ากลัว การนับถือเทพดายเออนายเสิสและเทวีเซมเมอลิน่าจะเป็นศาสนาดั้งเดิมที่เกษตรกรแห่งฟรีเจียรับมาพัฒนาจากเกาะครีทโดยผ่านมาหลายทอด ส่วนหนึ่งของชนพวกนี้ได้อพยพมาอยู่ในดินแดนกรีซหลังจากที่ชาวกรีกเผ่าอารยันเข้าตั้งหลักแหล่งแล้ว โฮเมอร์จึงมิได้กล่าวถึง แต่เฮสเสียดถือว่าได้รับการยกย่องขึ้นเป็นเทพของสภาอลีมเผิสรุ่นล่าสุด ซึ่งแสดงถึงการยอมรับว่าเห็นส่วนหนึ่งของศาสนากรีกในภายหลัง ส่วนในลัทธิออร์เฝียส (Orpheus) ถือว่าเป็นองค์เดียวกับเสอเกรเอิส (Sagreus)

สรุปได้ว่าชาวกรีกอารยันรับวัฒนธรรมดังกล่าวจากเกาะครีทผ่านทางฟรีเจีย

 

บรรณานุกรม

Eliade, Mircea, ed. The Encyclopedia of Religion. New York: Macmillan, 1987.

Hastings, James, ed. Encyclopedia of Religion and Ethics. New York: Scribner, 1959.

Borchert, Donald. Encyclopedia of Philosophy. New York: Macmillan, 2006

Craig, Edward. Routledge Encyclopedia of Philosophy. London: Routledge, 1998.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s