ความเป็นมนุษย์

animal

ความเป็นมนุษย์

manness

ผู้แต่ง : ศุภชัย ศรีศิริรุ่ง

ผู้ปรับแก้: กีรติ บุญเจือ

“มนุษย์เป็นสัตว์เหตุผล (Man is rational animal)

นิยามนี้มาจาก Aristotle ที่ว่า Anthropos zoion echon logon”

นิยามของมนุษย์ดังกล่าวถูกอ้างถึงในงานวิชาการต่าง ๆ และถูกสอนต่อ ๆ และตาม ๆ กันมาว่าเป็นนิยามโดย Aristotle ซึ่งโดยส่วนใหญ่ก็เชื่อว่าจริงเช่นนั้น (ต้องยอมรับว่าส่วนหนึ่งนั้นเชื่อเพราะความศรัทธาใน Aristotle) จนบางคนถึงกับยกไว้เป็น ปฐมบท (assumption) ของตน โดยเฉพาะอย่างยิ่งนักปรัชญาสายเหตุผลนิยม และปฏิฐานนิยมที่บูชา “เหตุผล” ว่ามีคุณค่าเหนือสิ่งอื่นใด ในการแสวงหาความรู้ เพราะเป็นคุณสมบัติที่สำคัญที่สุดของมนุษย์ตามคำนิยามข้างต้น ทำให้ละเลยและมองข้ามสมรรถภาพคิดด้านต่าง ๆ ของมนุษย์ที่ลึกซึ้งและมีอยู่มากมายไปอย่างน่าเสียดาย

ถ้าวิเคราะห์จากคำนิยามในภาษากรีกที่เป็นภาษาดั้งเดิมของ Aristotle แล้วจะพบว่า Aristotle ให้นิยามว่า “มนุษย์เป็นสัตว์โลกที่มี logos” (Anthropos zoion echon logon) ต่างหาก ซึ่งคำว่า “logos” นั้นไม่ได้แปลว่า “เหตุผล” อย่างตรงไปตรงมาตามที่คนสมัยปัจจุบันเข้าใจในคำนิยามดังกล่าวของ Aristotle ที่ผ่านการแปลจากภาษาอังกฤษ

ในภาษากรีก “logos” แปลตามตัวอักษรว่า “คำพูด” (The word) หมายถึงคำพูดธรรมดา ๆ แต่ต่อมาชาวกรีกสำนึกว่ามีกฎเกณฑ์เป็นเครือข่ายที่ยิ่งใหญ่อยู่เบื้องหลังปรากฏการณ์ต่าง ๆ จึงใช้คำ “logos” เรียกระบบเครือข่ายดังกล่าว ในที่สุด “logos” จึงใช้ในความหมายว่าเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ผู้สูงสุด สิ่งหรือผู้มีอำนาจควบคุมดูแลทุกอย่างในเอกภพ เมื่อ Aristotle ต้องการหาคำเรียกสมรรถภาพคิดของมนุษย์ ที่ยกย่องได้ว่าเป็นสมรรถภาพสูงสุดหรือปัญญาในตัวมนุษย์ ที่สามารถคิดเข้าใจอย่างน่าพิศวงอย่างไม่มีสิ่งใดในใต้หล้าจะมาเทียบเคียงได้ คือ ทั้งคิด เข้าใจ เรียนรู้ คิดใหม่ เข้าใจใหม่ ตัดสิน พิสูจน์ อนุมาน สรุป หยั่งรู้ตั้งแต่ตื้น ๆจนถึงลึกซึ้งที่สุด Aristotle จึงตกลงใช้ คำว่า “logos” มาเรียกสมรรถภาพนี้

ชาวโรมันแปล “logos” ว่า “ratio” จึงนิยามมนุษย์ว่าเป็นสัตว์ที่มี ratio ซึ่งภาษาละตินแปลว่า “การคิดคำนวณ” ชาวอังกฤษแปลภาษาละตินแผลงเป็นคำอังกฤษ จึงนิยามมนุษย์ว่าเป็น rational animal ซึ่ง “rational” หมายถึงสมรรถภาพปัญญาของมนุษย์อย่างกว้าง ๆ แต่ต่อมาผู้ใช้ภาษาอังกฤษใช้คำว่า “rationality” กับ “reason” ปน ๆ กันจนในที่สุดจึงใช้คำทั้งสองในความหมายว่า “เหตุผล” เช่นเดียวกันจนบางคนใช้แทนกันและแปลงคำนิยามจาก rational animal เป็น reasonable animal เพื่อให้เข้าใจง่ายก็มี

ความเข้าใจในสมรรถภาพคิดทั้งหมดของมนุษย์ว่าคือสมรรถภาพคิดด้วยเหตุผลนั้นจึงเป็นความเข้าใจที่บกพร่องอย่างน่าเสียดายเพราะทำให้มนุษย์ต้องติดอยู่ในกับดักของเหตุผล เชื่อมั่นและยึดมั่นในเหตุผล ว่าเป็นมาตรฐานสูงสุดของปัญญามนุษย์ ทั้ง ๆ ที่ การคิดด้วยเหตุผลนั้นเป็นเพียงส่วนน้อยนิดของสมรรถภาพปัญญาของมนุษย์ ซึ่งประกอบด้วยสมรรถภาพต่าง ๆ มากมาย ตั้งแต่สามารถควบคุมสัญชาตญาณให้มีคุณภาพ สังเกต วิเคราะห์ จัดระเบียบ ประเมินค่าประสบการณ์ สร้างเป็นกฎ พิสูจน์กฎ อธิบายโดยอ้างสาเหตุ หยั่งรู้ระดับสามัญสำนึก จนกระทั่งหยั่งรู้สารพัดเรื่อง และยังสามารถสร้างสรรค์เพิ่มขึ้นได้เรื่อย ๆ ไม่รู้จบ จนถึงสุดยอดที่การตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า

คุณค่าของความเข้าใจในความกว้างขวางและลึกซึ้งของสมรรถภาพคิดของมนุษย์ดังกล่าวทำให้มนุษย์ไม่ตกอยู่ในความครอบงำของการคิดด้วยเหตุผล(Reasoning)เท่านั้นแต่ยังทำให้มนุษย์ยอมรับในสมรรถภาพคิดด้านต่าง ๆ ของปัญญาด้วย ว่ามีอยู่มากมายและสามารถฝึกฝน พัฒนา นำมาใช้สร้างสรรค์ให้เกิดประโยชน์ต่อไปได้อย่างมากมายไม่รู้จบ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s